Thoravej 29: transformatie van fabriek tot culturele en sociale werkruimte, Kopenhagen
Auteur: Kirsten Hannema
“Als je een gat in een betonnen vloer zaagt om een vide te maken, moet je ook nadenken over wat je met de uitgezaagde betonplaat doet”, zegt de Deense architect Søren Pihlmann.
Bij de transformatie van een voormalige fabriek uit 1967 in Kopenhagen tot een werkruimte voor creatieve en sociale organisaties, kreeg hij het idee om uitgezaagde betonnen vloerdelen 30 graden te draaien en er trappartijen van te maken. Bakstenen die hij uit de gevel zaagde, verwerkte hij in de vloerbedekking.
Van houtresten en vloerrestanten maakte hij een serie nieuwe meubels. In totaal is 95% (in gewicht) van de materialen hergebruikt, wat leidde tot 88% minder CO2-uitstoot en 90% minder afval, in vergelijking met nieuwbouw.
Het project begon met de besloten ontwerpprijsvraag die de Bikuben Foundation in 2021 uitschreef om het fabrieksgebouw – later in gebruik als gemeentelijk gehandicaptencentrum – te verbouwen. Er moest ruimte komen voor presentaties, exposities, ateliers, kantoren, vergaderruimte, een kantine en een café.
De opdrachtgever koos voor renovatie vanuit de ambitie om een duurzaam project te realiseren. Pihlmann wilde een stap verder gaan, met een ‘zero waste’ transformatie. Vrijwel alle materialen in het gebouw zijn hergebruikt, terwijl het interieur een spectaculaire metamorfose onderging.
Van een non-descript pand met identieke verdiepingen is Thoravej 29 veranderd in een imposante ruimte, met de doorkruisende trappartijen en ribbenstructuur van de betonnen vloeren als smaakmakers.
De opdrachtgever stelde vooraf uiteraard eisen ten aanzien van het ruimtegebruik. Zo werd om een aantal dubbelhoge ruimtes gevraagd. De architecten stripten het gebouw tot het betonnen casco, bestaand uit een kolom-balkenstructuur met prefab vloeren van voorgespannen TT-elementen (1,2 x 7 m).
Waar vloerdelen uitgezaagd moesten worden om vides te maken, tekenden de architecten nieuwe trappartijen, als open verbindingen tussen de verdiepingen. Voor de ontwerpprijsvraag moesten architecten een bouwteam vormen met een aannemer en een constructeur. Gezamenlijk berekenden zij of de betonnen platen voldoende draagkracht hadden voor hergebruik als trap.
Ook brachten ze in kaart hoe de sloop uitgevoerd zou worden, welke risico’s daarbij komen kijken en hoe ze die zouden ondervangen. Hiermee overtuigden ze de opdrachtgever om hun plan uit te voeren.
“De belangrijkste kwestie bij de sloop was het voorkomen van destabilisatie in de voorgespannen vloerplaten,” vertelt Philmann. Samen met de constructeur ontwikkelden de ontwerpers een speciale stalen ‘beugel’ bestaand uit twee plaatjes die aan de boven- en onderzijde van de vloerribben werden geplaatst en vervolgens met schroefdraad aan elkaar bevestigd. Deze beugels zorgen ervoor dat de wapening in de betonplaten op spanning blijft.
Vooraf werden eerst ‘kijkopeningen’ in de ribben van de TT-vloeren gemaakt. Na het plaatsen van de beugels zijn de aangegeven vloerdelen uitgezaagd. Vooraf waren ook gaten in de vloerplaten geboord, waardoor een hijsband geplaatst is om de uitgezaagde delen – met behulp van een kleine hijskraan – te verplaatsen naar de begane grond.
Nadat alle vloeropeningen waren gemaakt, zijn de vloerdelen herplaatst als trappartijen, die aan de vloerranden zijn bevestigd met stalen voetstukken. De traptreden zijn met strekmetaal op de betonplaten gemaakt.
Bij de renovatie van de gevel volgden de architecten een soortgelijk werkwijze. De bakstenen borstweringen die uit de gevel zijn gezaagd, zijn als het ware omgeklapt in de vloeren. Op deze manier is aan de achterzijde 1,5 meter extra ruimte gecreëerd, met een nieuwe glazen triple glas gevel.
De voorgevel, die een monumentale status heeft, is op de begane grond voorzien van grotere gevelopeningen. Ook hier zijn de uitgezaagde bakstenen verwerkt in de vloer. Al het houtafval en de deuren die tijdens de sloop vrijkwamen, zijn door de shredder gehaald en geperst tot platen; daarmee ontwierpen de architecten meubels.
De restanten van de uitgezaagde betonnen vloerplaten zijn hergebruikt als tafelpoten; de stalen beugels rond de staalwapening zijn in dit geval verwijderd.
Het project begon in 2022 met interne sloopwerkzaamheden en werd begin 2025 opgeleverd. De grootste uitdaging was het hergebruik van het beton, vertelt Pihlmann. Dat moest gecertificeerd worden door een derde partij, constructief doorgerekend en stelde het bouwteam voor een ingewikkelde logistiek.
Na het uitzagen en het verplaatsen van de vloerdelen – het grootste, voor de hoofdtrap, was ca. 11 x 7 m – moesten de bouwvakkers eromheen werken. Vrijwel al het bouwmateriaal werd bewaard op locatie. De architect denkt evenwel dat deze aanpak opschaalbaar is. De Technische Universiteit in Kopenhagen doet al onderzoek daarnaar.
De bedoeling is om standaard meetmethoden en waarden vast te leggen in normen, in samenwerking met het Deense instituut voor bouwregelgeving.
Thoravej 29 won een hele reeks architectuurprijzen en werd getoond tijdens de afgelopen internationale architectuur biënnale in Venetië, in het Deense paviljoen. Dat paviljoen werd tijdens de biënnale opgeknapt door Pihlmann; de vloer was aangetast door wateroverlast. Pihlmann stelde een ‘publiek toegankelijke renovatie’ voor, waarbij hij een expositie maakte met elementen die bij de sloop vrijkwamen, die normaal gesproken behandeld worden als bouwafval.
Zo kon je onder andere zien hoe beton uit de oude vloer wordt vergruisd en hergebruikt om een nieuwe terrazzovloer te maken, en aarde verwerkt werd in tafels en podia.
Op de vraag of de architect bij het ontwerpen zoekt naar een nieuw soort esthetiek, antwoordt hij dat ‘we moeten kijken naar wat we nu fout doen’. “We pakken draagconstructies in met materialen die we ‘leuk’ vinden, in plaats van te kijken naar de eigenschappen van het materiaal. Wij geloven dat je het materiaal vanuit die kennis moet inzetten.”
Zijn pleidooi doet denken aan de bekende uitspraak van de Amerikaanse architect Louis Kahn: Wat wil je zijn, baksteen? De baksteen antwoordt daarop: ‘Een boog’. Kahn’s dialoog met de baksteen is een metafoor voor het luisteren naar de inherente kwaliteit van materialen, als leidraad tijdens het ontwerpproces.
“Van een traditioneel materiaal als baksteen kun je bogen, maar ook gevels en bestrating maken. Industriële materialen als beton worden verwerkt tot vrij specifieke elementen en zijn doorgaans groter”, zegt Pihlmann. “Dat vergt meer engineering en een ander soort kennis. Maar het principe is hetzelfde.
Hergebruik van beton verdient extra aandacht, omdat het overal in de gebouwde omgeving aanwezig is en bij de productie veel CO2 vrijkomt. Met het recyclen, renoveren en herbestemmen van bestaande betonconstructies lever je een substantiële bijdrage aan de reductie van CO2-uitstoot.’
