Stationsgebouw, Bergen, België
Auteur: Kirsten Hannema
De betonnen catacomben van de spoorkathedraal die Spaanse architect Santiago Calatrava in Bergen bouwde, zijn minstens zo indrukwekkend als de bovengrondse overkapping van staal en glas. Met een combinatie van in het werk gestort beton en prefab elementen zijn twee mega parkeergarages gebouwd waarin functionaliteit en schoonheid versmelten. Een onderwereld die met zijn futuristische architectuur op zichzelf een bezienswaardigheid is.
Het nieuwe station van Bergen moest meer worden dan een OV-knooppunt waar trein, bus, auto, fiets- en voetgangersstromen samenkomen: een verbinding tussen twee door het spoor gescheiden wijken. In 2004 maakte architect Calatrava de eerste schetsen voor het spectaculaire complex, dat het oude station vervangt.
De nieuwbouw (40.000 m2) omvat onder meer vijf overdekte perrons, een geïntegreerd busstation en een monumentale voetgangersbrug waarover je vanuit het historische centrum naar de wijk Grand Prés kunt lopen – en vice versa. Vóór de ingreep was het stationsplein een spaghetti van wegen, door de herinrichting van het verkeer is het veranderd in een voetgangersgebied met twee stadspleinen.
Blikvanger is de stalen voetgangersbrug (165 m. lang, 15 m. hoog), die toegang geeft tot de perrons via (rol)trappen en 12 liften, en ook winkels en voorzieningen omvat. De perrons en de onderbouw van het complex zijn ontworpen in dezelfde vloeiende vormentaal als de brug, maar vanwege de constructieve en functionele eisen uitgevoerd in beton.
In deze ‘catacomben’ zijn – aan weerszijden van het spoor – twee ondergrondse garages gemaakt met in totaal 862 parkeerplaatsen voor auto’s, 350 fietsen, en kantoor- en personeelsruimtes rond kleine binnenplaatsen. De stalen constructie van de voetgangersbrug (gewicht: 5200 ton) wordt ondersteund door slechts 14 pendelkolommen, die zijn vastgezet op de betonnen funderingspoeren.
Bij het ontwerpen van de parkeergarages is rekening gehouden met een optimale indeling, vlotte verkeersdoorstroming en goede verlichting, maar ook gedacht vanuit de beleving van de gebruikers. Meest in het oog springend zijn de gestreepte wanden en de organisch gevormde betonnen portalen, die doorzichten bieden door de garage, wat de sociale veiligheid vergroot.
Net als de brugconstructie zijn de plafonds en de portalen wit uitgevoerd, waardoor de ondergrondse garage licht en ruimtelijk voelt. Daarvoor is het – standaard grijze – beton, na het bijwerken en polijsten, wit geschilderd. Dit had als voordeel dat de kosten lager zijn dan gepigmenteerd beton, en vernieuwen bij schade eenvoudig is; een extra verflaag in plaats van het zandstralen van wit beton.
De onderbouw van het stationscomplex is gemaakt met een combinatie van prefab- en in het werk gestort beton. De hoofddraagconstructie – fundering, keerwanden, vloeren, muren en de kernen met liften en trappenhuizen – is gebouwd met in het werk gestort beton (sterkteklasse C40/50). Daarbij is gewerkt met houten bekisting en enkele mallen van carbonvezel, bijvoorbeeld voor de betonnen verbindingsstukken tussen de portalen, die zijn opgebouwd uit twee halve frames.
De portalen, trappen, perronelementen, muren van de parkeergarage en tussenvloeren zijn gebouwd met prefab elementen. De meest zware ondersteunende delen van de draagconstructie zijn uitgevoerd in een combinatie van staal en beton.
Bouwbedrijf Hurks kreeg opdracht om het ontwerp van de parkeergarage technisch uit te werken en de prefab betonelementen te produceren. Met name de wapening van de portalen vormde een uitdaging. Deze ranke betonnen volumes met zware belastingen vereisen een zeer hoge dichtheid aan wapeningsstaal in het beton. Daarbij was zelfverdichtend beton (tot sterkteklasse C80/95 voor een aantal portalen) noodzakelijk voor het vullen van alle volumes.
Het zelfverdichtend beton, met name bij grote hoogtes – bijvoorbeeld betonnen trappen van meerdere meters – leidt tot een zeer hoge druk en vereiste speciaal gewapende bekistingsconstructies.
Met behulp van 3D-software (BIM) heeft Hurks de ingewikkelde vormen van de betonnen volumes en de wapeningskorven in beeld gebracht. Op deze manier kon makkelijk gecommuniceerd worden met de architect, de constructeurs en de afdeling voor de uitvoering en het productieproces.
Tijdens de bouwfase zijn de BIM-modellen gebruikt voor de planning en visualisatie op locatie. Voor de bekisting is gewerkt met hout, staal en mallen van carbon. De portalen van de parkeergarage en de horizontaal gestreepte muren zijn gemaakt in de werkplaats, met bekistingen van hout en staal.
Voorafgaand aan de start van de massale prefabricage is ter goedkeuring een mockup gemaakt van een typisch detail met een parkeermuur en een deel van een portaalframe.
Het bouwproces begon in 2013 met de sloop van het oude station. Daarna zijn in etappes de fundering, de keermuren, de portalen en de liftkernen van de parkeergarages gebouwd. De volgende stap was de aanleg van de bovengelegen vloeren, perrons, trappartijen en de portalen voor de diensttunnel onder het spoor.
Bovenop de betonnen onderbouw verrezen de stalen perronoverkappingen en de loopbrug met luifels boven de stationspleinen. Door een combinatie van technische complexiteit, politieke belangen en oplopende kosten liep het project tien jaar vertraging op; in 2025 is het uiteindelijk geopend.
In de middelgrote stad Bergen staat nu een station van wereldformaat.
