Tijdelijke Rechtbank Amsterdam/ Kantoorgebouw & kennislaboratorium Enschede
Auteur: Remy Raaphorst
Een gebouw niet slopen, maar uit elkaar halen en ergens anders opnieuw opbouwen? Architectenbureau cepezed maakt met het ontwerp van de voormalige tijdelijke rechtbank van Amsterdam deze ambitie om remontabel te ontwerpen helemaal waar. Na een eerste leven als rechtbank is het gebouw in Enschede herbouwd als Techbank en kantoorverzamelgebouw. Ook bij het casco is de milieuwinst goed zichtbaar: de betonnen kanaalplaatvloeren en funderingsbalken konden grotendeels worden behouden en opnieuw worden ingezet.
De Tijdelijke Rechtbank Amsterdam werd in 2016 gerealiseerd aan de Fred. Roeskestraat in Amsterdam-Zuid. Het gebouw bood tijdelijke huisvesting tijdens de vernieuwing van het bestaande gerechtscomplex. Omdat vooraf vaststond dat de gebruiksduur op deze locatie beperkt zou zijn, stelde opdrachtgever Rijksvastgoedbedrijf een duidelijke voorwaarde: Voorkom zo veel mogelijk verspilling en maximaliseer de restwaarde van het gebouw na demontage. Met deze opgave was het idee van circulariteit geen aanvullende ontwerpambitie, maar een voorwaarde voor de gehele ontwikkelopgave.
Het consortium DPCP, bestaande uit Du Prie bouw & ontwikkeling en cepezedprojects, realiseerde het gebouw naar ontwerp van architectenbureau cepezed. De gekozen contractvorm was daarbij bepalend. De zogenaamde DBMR-opdracht van het Rijksvastgoedbedrijf stond voor Design, Build, Maintain & Remove. Ontwerp, realisatie, onderhoud en verwijdering waren dus vanaf het begin met elkaar verbonden. Ook het toekomstige hergebruik maakte deel uit van de opdracht.
Die aanpak resulteerde in een gebouw dat niet alleen demontabel, maar ook adaptief was. De constructie en gebouwcomponenten werden zodanig ontworpen dat ze op een andere locatie en voor een andere functie opnieuw konden worden ingezet.
De hoofdconstructie bestaat uit een stalen skelet met boutverbindingen en betonnen kanaalplaatvloeren. De keuze voor kanaalplaten is constructief gezien niet bijzonder: het is een beproefd prefabproduct met gunstige eigenschappen op het gebied van draagvermogen, overspanning, brandwerendheid, geluidwering en akoestische massa. De uitdaging zat vooral in de demontabele verbinding met de draagconstructie.
Traditioneel worden kanaalplaten constructief gekoppeld met een gestorte druklaag. Daarmee ontstaat een robuuste en stijve vloer, maar tegelijkertijd wordt demontage problematisch. Het verwijderen van een druklaag zonder de prefab elementen te beschadigen is lastig. Hoogwaardig hergebruik van de kanaalplaten komt daarmee in het gedrang en het beton dreigt uiteindelijk als puin of granulaat een laagwaardiger toepassing te krijgen.
Om de gestorte druklaag te vermijden, ontwikkelden cepezed en IMd Raadgevende Ingenieurs voor dit project een speciaal bevestigingssysteem waarmee de kanaalplaten redelijk eenvoudig konden worden ontkoppeld en opnieuw gebruikt. In plaats van de vloeren definitief in te storten, zijn de platen met droge, omkeerbare verbindingen gekoppeld aan de staalconstructie. In de kanaalplaten zijn ankers opgenomen die met boutverbindingen aan de stalen liggers worden bevestigd; drukbouten helpen daarbij om de constructieve werking te waarborgen. Zo blijft de vloer naast technisch herbruikbaar, en daardoor ook economisch waardevol.
Rond het demontabele casco is een integraal demontabel bouwsysteem ontworpen. De vloervelden zijn vrij indeelbaar doordat draagstructuur en stabiliteit zorgvuldig zijn georganiseerd. Cepezed spreekt hierbij van een ‘kit of parts’: een verzameling bouwdelen die kan worden gemonteerd, gedemonteerd en elders opnieuw samengesteld.
Die systematiek is doorgevoerd in het gehele gebouw. Gevels, glaspanelen, trappen, deurklinken en andere onderdelen zijn zo ontworpen dat zij kunnen worden verwijderd en opnieuw gebruikt. De gevel bestaat deels uit gespannen kunststofdoek. Deze oplossing geeft het gebouw een lichte uitstraling en beperkt tegelijkertijd de hoeveelheid materiaal die bij demontage moet worden verwerkt.
Het tijdelijke karakter leidde echter niet tot een tijdelijke architectuur. Het gebouw moest aanvankelijk functioneren als een volwaardig gerechtsgebouw, met hoge eisen aan veiligheid, logistiek, akoestiek, comfort en representativiteit. De architectonische kwaliteit werd in 2017 bekroond met de Gouden A.A.P.
Na ongeveer vijf jaar gebruik werd de rechtbank in 2021 gedemonteerd. Het moment waarop de eerste bout werd losgedraaid, markeerde de overgang van gebouw naar bouwpakket. De verschillende onderdelen werden zorgvuldig verwijderd, geregistreerd en opgeslagen. Uiteindelijk werd een nieuwe bestemming gevonden op de campus van Kennispark Twente in Enschede.
Daar is het gebouw opnieuw opgebouwd als Techbank en kantoorverzamelgebouw. Het casco kon daarbij vrijwel één op één worden hergebruikt. De nieuwe functie vroeg wel om een aangepaste plattegrond en andere installatietechnische oplossingen. Ook de gewijzigde oriëntatie ten opzichte van de zon maakte een aanpassing van de gevels noodzakelijk. Twee gevels werden daarom verwisseld. De oorspronkelijke loopbrug keerde niet terug.
Dat de aanpassingen beperkt konden blijven, is mede te danken aan het adaptieve karakter van het oorspronkelijke ontwerp. De gevel was bijvoorbeeld al voorbereid op andere isolatiewaarden en beglazing. Daarmee was niet alleen rekening gehouden met demontage, maar ook met toekomstige veranderingen in regelgeving, gebruik en locatie.
De demontage en herbouw zijn uitgevoerd door Lagemaat, in samenwerking met Groothuis Bouwgroep. Tijdens dit proces werd duidelijk dat demontage fundamenteel anders is dan traditionele sloop. Waar bij sloop snelheid en materiaalafvoer vaak centraal staan, vraagt remontage om een nauwkeurig proces waarbij bouwdelen hun identiteit en technische waarde behouden.
De bestaande Revit-modellen van cepezed vormden een belangrijk uitgangspunt. Tijdens de demontage werden deze tekeningen gecontroleerd en aangevuld. Met 3D-scanners werd een materialenpaspoort samengesteld en de onderdelen werden voorzien van track-and-trace-labels. Zo kon bij de herbouw worden vastgesteld waar ieder onderdeel vandaan kwam en waar het opnieuw moest worden toegepast.
Voor de betonnen kanaalplaten was deze registratie bijzonder relevant. De elementen moesten bij de herbouw opnieuw correct worden gepositioneerd. Daarmee ontstaat een directe relatie tussen BIM, materialenpaspoort en fysieke gebouwcomponenten. De digitale informatievoorziening wordt zo onderdeel van de technische infrastructuur voor circulair bouwen.
De herbouw in Enschede vormde uiteindelijk de ultieme praktijktest voor het demontabele vloersysteem. De speciaal ontwikkelde verbindingen bleken bij de remontage goed te functioneren. Tegelijkertijd kwamen aandachtspunten naar voren. Zo spelen toleranties een belangrijke rol bij het opnieuw monteren van de geprefabriceerde elementen. Voor volgende projecten wordt daarom onder meer gekeken naar ruimere boutgaten in de staalconstructie.
Ook werd duidelijk dat demontabel vormgeven niet automatisch betekent dat ieder component afzonderlijk moet worden gedemonteerd. De volledig demontabel ontworpen trap bleek bijvoorbeeld arbeidsintensief om in kleine delen uit elkaar te halen. Voor Lagemaat is het efficiënter om zo groot mogelijke elementen te verplaatsen, zolang transport en het hijsen van deze elementen dit toelaten.
Dat is een belangrijke les voor circulair ontwerpen. De technische losmaakbaarheid moet ook worden afgewogen tegen arbeid, logistiek, transport en montage. Een constructief detail kan perfect terug te winnen zijn, maar toch minder circulair uitpakken wanneer de demontage onevenredig veel arbeid of risico vraagt.
De praktijkresultaten zijn overtuigend. Volgens cepezed is ongeveer 95 procent van de oorspronkelijke materialen in Enschede opnieuw gebruikt. De speciaal ontwikkelde kanaalplaatvloeren bleken daarbij uitstekend opnieuw toepasbaar. Ook het geveldoek kreeg een tweede leven. Andere bouwdelen, waaronder sanitair en delen van de binnenwanden, konden eveneens worden hergebruikt.
Bijzonder is dat ook onderdelen buiten de oorspronkelijke bouwplannen een nieuwe bestemming vonden. De voormalige cellen uit het gerechtsgebouw bleken bijvoorbeeld geschikt als ecologische voorzieningen. Ze kunnen ingericht worden als permanente en tijdelijke huisvesting voor bijvoorbeeld vleermuizen, marters en egels. De belangstelling is groot. Voor beton ligt de ambitie echter nog hoger: behoud van het constructieve element zelf.
De kanaalplaat die in Amsterdam als vloer dienst deed, is in Enschede opnieuw als vloer ingezet. Daarmee blijven zowel de materiaalkwaliteit als de constructieve prestaties behouden.
De voormalige Tijdelijke Rechtbank Amsterdam is daarmee meer dan een geslaagd circulair experiment. Dit project maakt duidelijk dat een gebouw met een tijdelijke bestemming architectonisch volwaardig kan zijn en tegelijkertijd ontworpen kan worden voor een volgende levensfase.
De combinatie van een demontabel staalskelet, losmaakbare betonnen kanaalplaatvloeren, aanpasbare gevels en een digitale materiaalregistratie maakt remontage daadwerkelijk uitvoerbaar.
