Zwitsers Nationaal Museum, Zürich, Zwitserland
Auteur: Kirsten Hannema
Voor de uitbreiding en renovatie van het Nationaal Museum in Zürich ontwikkelde bureau Christ & Gantenbein speciaal ‘tufbeton’, dat in kleur en textuur aansluit bij de tufsteengevels van het oorspronkelijke gebouw uit 1898. De architecten wilden daarop voortbouwen, geïnspireerd door bestaande architectonische elementen. In de dikke betonmuren en geplooide dakvorm van de nieuwe vleugel herken je de robuuste stenen muren en puntdaklandschap van de oudbouw. De gepolijste betonnen vloeren in de nieuwe vleugel zijn een moderne interpretatie van de terrazzovloeren.
Ruim een eeuw na de opening had het Landesmuseum behoefte aan extra ruimte en een opknapbeurt; het pand was nog nooit grondig gerenoveerd of uitgebreid. Christ & Gantenbein won in 2002 de internationale ontwerpprijsvraag. Daarbij werden strenge eisen gesteld ten aanzien van het binnenklimaat, thermische isolatie, duurzaamheid en veiligheid. Vanwege de grote thermische massa, de vormvrijheid en stenige uitstraling kozen de ontwerpers voor een ontwerp in beton.
De constructie bestaat uit een 80 cm dikke dragende binnenschil van gerecycled beton. Hierop is een laag harde isolatie aangebracht die fungeert als een soort verloren bekisting, waartegen de buitenschaal van ‘tufbeton’ is gestort. De buitenschaal is aan de binnenschaal opgehangen door middel van in het beton gestorte ankers.
De plattegrond van het gebouw volgt de bestaande structuur van het aangrenzende historische park. De karakteristieke puntdaken van de oudbouw vormde de inspiratie voor de contouren van de nieuwe vleugel, die associaties oproept met gevouwen origami-papier. De geometrie van het nieuwe bouwvolume vormt een driedimensionaal structureel raamwerk, opgebouwd uit vele vlakken.
De verticale wanden moesten precies aansluiten op de dakhellingen en dakdetails in de bovenste hoeken. Het ontwikkelen van deze verbindingen, gericht op het beeld van een solide, sculpturale massa, was een uitdaging, vertellen de architecten. Deze details hebben zij ontworpen in samenwerking met specialisten op het gebied van waterdichting en dakbedekking.
Buiten vormen dak en gevels samen de buitengeometrie van het gebouw. De dakconstructie is eveneens gemaakt van gerecycled beton, dat in het werk gestort is met dezelfde plaatbekisting die gebruikt werd voor de gevel en de binnenwanden.
De betonnen dakoppervlakken zijn vervolgens aan de buitenzijde geïsoleerd en voorzien van een waterdichte laag. Daarop is een geventileerde metalen onderconstructie geplaatst, met gegolfde Eternit-panelen. Gekozen is voor een naturel grijze kleur (Swisspearl Odnapress-57) die past bij de grijs-beige kleur van het tufbeton.
De betonwerkzaamheden werden opgedeeld in meerdere stortsessies en -fasen. Om het beeld van de massieve, sculpturale vorm te behouden, zijn er geen dilatatievoegen aangebracht. Deze aanpak werd mogelijk gemaakt door het constructieve concept, dat de architecten ontwikkelden samen met ingenieursbureau Schnetzer Puskas.
De ontwikkeling van het tufsteenbetonmengsel voor de gevel, dat in kleur en textuur aansluit bij het historische gebouw, duurde ruim vijf jaar. Met behulp van vele materiaalmonsters, testkubussen en 1:1 gevelmodellen werd een recept ontwikkeld dat voldoet aan de gestelde constructieve eisen, waterdichtheid, maakbaarheid en verwerkbaarheid. De architecten, de constructeur, de aannemer en adviseurs werkten daarbij nauw samen.
De betonnen binnenschil met zijn thermische massa speelt een hoofdrol in het duurzame klimaatconcept, gericht op beperking van energieverbruik en temperatuurschommelingen. De uitbreiding moest voldoen aan de Minergie-P-ECO- en GI Gutes Innenraumklima-normen, een Zwitserse bouwstandaard voor extreem energiezuinige en ecologische gebouwen.
Destijds bestonden daarvoor geen criteria voor musea; op verzoek van de opdrachtgever ontwikkelde de Minergie ECO-organisatie een instrument daarvoor. Het Nationaal Museum werd het eerste gebouw in zijn soort dat op deze manier gecertificeerd is. De installaties voor ventilatie, verwarming, koeling en vochthuishouding zorgen voor een stabiel klimaat voor de tentoongestelde objecten.
Het project omvatte ook aanpassingen voor aardbevingsbestendigheid en brandveiligheid, en renovatie van het historische gebouw, ontworpen in een open U-vorm. De nieuwe, sculpturale vleugel sluit het bestaande gebouwencomplex af, waardoor je nu een ‘rondje’ door het museum kunt lopen. Tegelijk is zo een samenhangend stedelijk ensemble ontstaan, waarbij oud en nieuw als een geheel ervaren worden.
Omdat het historisch museum niet afhankelijk is van natuurlijk licht, zijn ramen beperkt toegepast, onder andere in het trappenhuis. De architecten ontwierpen ronde ‘kijkgaten’, die uitzicht bieden op het aangrenzende park, en bezoekers helpen om zich te oriënteren door het gebouw. Deze gaten zijn uit het beton geboord.
De nieuwe vleugel omvat ruimtes voor wisseltentoonstellingen, een bibliotheek en een auditorium. Overal is de betonnen constructie in het zicht gelaten, wat een rauwe, bijna industriële sfeer geeft. De gebouwinstallaties zijn als een zichtbare structuur bevestigd aan de betonnen binnenzijde. Op deze manier zijn deze in de toekomst eenvoudig aan te passen, alsook voor bepaalde exposities.
De architecten zien het gebouw niet alleen als een plek voor conservatie, maar willen met deze robuuste ‘museumfabriek’ ook uitnodigen tot experimentele projecten.
