Twee faculteitsgebouwen, São José dos Campos/ Piracicaba, Brazilië
Auteur: Kirsten Hannema
Voor de Braziliaanse Universidade Anhembi Morumbi ontwierp KAAN Architecten twee low tech faculteitsgebouwen waarbij de betonnen draagconstructie is afgestemd op het hete klimaat. De metershoge lamellengevels laten daglicht binnen, maar weren de zon waardoor nauwelijks installaties nodig zijn. Voor het maakproces gingen de architecten uit van de expertise van de lokale aannemers, die gewend zijn om te bouwen met beton. Het eerste gebouw, in São José dos Campos, werd in het werk gestort, het tweede – in het 200 kilometer verderop gelegen Piracicaba – is gebouwd met prefabbeton.
Beton is in Brazilië een alomtegenwoordig bouwmateriaal, zag Vincent Panhuysen, partner-architect bij KAAN architecten, toen het bureau in 2015 een vestiging opende in Sao Paulo. Denk aan de architectuur van Oscar Niemeyer, die pionierde met gewapend beton en veel publieke gebouwen in de hoofdstad Brasilia ontwierp, waaronder de universiteit. Of aan het werk van Paulo Mendes Da Rocha en João Batista Vilanova Artigas, die in de jaren 50 en 60 veel bouwden met brutalistisch beton.
Het zijn genereuze publieke gebouwen die zich kenmerken door grote overspanningen en de repetitie van elementen. Toen KAAN in 2017 de opdracht kregen voor het ontwerp van een gebouw voor de afdeling Pharmacie van de medische faculteit in São José dos Campos, bezochten de architecten veel van die werken. Het inspireerde hen om een soortgelijk iconisch gebouw rond een centrale publieke ruimte te maken.
Het faculteitsgebouw staat op een hoger gelegen stuk grond in een omgeving met veel infrastructuur. “We wilden een representatief bouwwerk maken dat zich opent naar de omgeving”, zegt Panhuysen. “Ook zijn we meteen gaan denken over hoe je een energiezuinig gebouw maakt.”
De opzet is simpel: een rechthoekig gebouw (60 m lang, 26 m breed, 11m hoog) van drie verdiepingen op een parkeerkelder, met lesruimtes en laboratoria aan de gevels en een centrale binnenstraat met daklicht en vides. Het is geconstrueerd met 12 cm dikke, 1 meter diepe betonnen verticale lamellen. In de noordgevel zijn deze op 1 meter afstand van elkaar geplaatst, in de andere gevels op 2 meter afstand. De lamellen dragen de betonnen vloeren en het dak, en weren de zon, terwijl veel daglicht binnenvalt via de – grotendeels glazen – gevels.
Aan de bovenzijde wordt de gevelcompositie beëindigd met een liggende lamel. De lamellen van de kop- en langsgevels sluiten met een open hoek op elkaar aan. Op de koppen is de gevel 2,5 meter teruggelegd om een portico met veel schaduw te creëren. Ook de binnenstraat is overspannen met betonnen lamellen, met daarop – in haakse richting – smalle houten lamellen die het zonlicht filteren. Daarboven ligt een glasplaat die regen buitenhoudt, terwijl warme lucht via de open sleuven aan de zijkanten naar buiten trekt.
Door te werken met natuurlijke principes voor koeling en ventilatie heeft het gebouw nauwelijks installaties nodig, legt de architect uit. Slechts in enkele laboratoriumruimtes is een koelunit geplaatst. Het gevelbeeld is clean en luxaflex is overbodig, wat ook aantrekkelijk is qua onderhoud; er kan niets kapot.
Het budget voor het project was beperkt. Panhuysen: “Dat betekent dat je moet werken met wat de context aan kwaliteit biedt, innoveren door voort te bouwen op de bestaande architectuur en de bouwer laat doen waar hij goed in is.” De betrokken aannemer werkt steevast met gestort beton en ging direct van start. “We hadden het ontwerp net op papier en hij stond al te graven.” Eerst is de fundering en de begane grondvloer gestort, vervolgens de lamellen, verdiepingsvloeren en trappen. Tot slot werden de geveldelen van (enkel) glas en betonsteen aan de binnenzijde tussen de betonnen lamellen geplaatst.
De aannemer bouwde steeds per verdieping. Je ziet dat het beton per laag net een andere kleur heeft, doordat de weersomstandigheden en de betonmix net anders waren. “Die imperfecties hebben we omarmd”, zegt de architect. “Ze storen niet, juist omdat het gebouw tamelijk kolossaal is, met enorme repetities.” Er is gewerkt met een standaard betonrecept en houten bekisting. Alleen de cassettevloeren zijn gemaakt met behulp van kunststof schalen, die doen denken aan wafelijzers en een vierkante gridstructuur in het beton achterlaten.
Parallel aan het eerste project werd KAAN gevraagd om een tweede faculteitsgebouw in Piracicaba te bouwen. De architecten kozen voor dezelfde gebouwtypologie maar maakten het een verdieping lager (8 meter hoog, 66m lang, 30 meter breed) waardoor het zich voegt in de groene omgeving. In de langsgevels zijn de lamellen op 1 meter afstand van elkaar geplaatst, in de kopgevels op 2 meter afstand.
Besloten werd om te bouwen met prefabbeton, omdat de lokale aannemer daarin gespecialiseerd was. “Het bouwproces verliep heel anders dan het eerste project; deze bouwer wilde alles tot in de puntjes voorbereiden”, vertelt Panhuysen. Dat zie je terug in het eindresultaat; het eerste gebouw is van rauw beton, het tweede oogt meer verfijnd. Het eerste project werd binnen een jaar gebouwd, het tweede stond in een half jaar.
Wat Panhuysen van deze twee projecten leerde, is: pick your battles. “Als je met beperkte middelen werkt, moet je scherp hebben waar de architectuur mee valt of staat en daarop focussen: slanke betonnen lamellen, ranke aluminium kozijnen, het ritme van de gevel. We kozen voor beschikbare en beproefde materialen, die mooi zijn in hun eenvoud.” Aldus is ook bij het tweede project gewerkt met een standaard betonrecept en – kleur, waarbij wel vooraf samples werden getest in de fabriek.
De lamellen, kanaalplaatvloeren en gevelelementen zijn daar vervaardigd en op de bouwplaats aan elkaar gestort. De trappen en het middendeel van het gebouw met de gangen en vides zijn gemaakt van in het werk gestort beton. Voor het interieur kozen de ontwerpers glanzend geverfde vloeren, houten binnenpuien en balustrades van glas en staal; materialen die fraai contrasteren met het onafgewerkte beton.
